DIGITALNA ARHIVA ŠUMARSKOG LISTA
prilagođeno pretraživanje po punom tekstu




ŠUMARSKI LIST 10-11/1974 str. 18     <-- 18 -->        PDF

ULOGA OPLEMENJIVANJA BILJAKA
U PREVOĐENJU BIOSFERE U NOOSFERU*


Dr ALEKSANDAR TUCOVIĆ — BEOGRAD


1. Uvod
Reakcije biljaka na uticaje spoljašnje sredine u celini imaju u većoj
ili manjoj meri adaptivan karakter i blagodareći tome one se održavaju u
prirodi pod uslovima koji su stalno promenljivi. Osnovna odlika živog sveta


— prilagođenost na životne uslove, istorijski se razvija kao rezultat uzajamnih
odnosa između živih bića i sredine. Ona se ogleda kako u morfofiziološkim
odlikama vrsta, tako i u njihovom načinu života i rasprostranjenosti.
Ova zavisnost živih bića i sredine, izražena u uzajamnim dejstvima i promenama,
čini da se oni vezuju u nerazrušivo jedinstvo, posredno ili neposrednost,
i sve je istovremeno u pokretu i promeni. Jedinstvo se stvarno
prostire na čitav svet i njime naseljen zemaljski prostor povezani uzajamno
u jedinstven i beskrajno složen dinamički sistem označen kao biosfera i koji
predstavlja lice zemlje kao planete, njen površinski omotač.


Biosfera je rezultat istorijskog razvoja Zemlje i nastala je sa pojavom
života na njoj. Već sam hemijski sastav živih bića pokazuje da ona vode
poreklo od neorganske prirode. Od svog postanka i kroz čitavu svoju evoluciju
ona su ostala vezana za svoju neživu sredinu kroz splet uzajamnih
odnosa koji su postepeno postajali sve složeniji i kroz koje su se uporedo
menjali i živi svet i njegova sredina. Na taj način je biosfera, blagodareći
prisustvo života, postala specifična tvorevina Zemlje.


Sva osnovna zbivanja u biosferi, u kojima živa bića imaju ogromnu
ulogu, povezana su u jedinstven proces od planetarnog značaja. Blagodareći
ogromnim hemijskim mogućnostima kojima život raspolaže, biosfera je
osnovni trasformator energije na zemlji. Ona pretvara kosmičku energiju,
naime zračnu energiju sunca, u slobodnu i aktivnu hemijsku energiju kroz
proces fotosinteze koji se odigrava u atotrofnim biljkama. Biosfera je oblast
stalne akumulacije energije koja je u neprekidnoj aktivnosti. Celokupan slobodni
kiseonik u atmosferi rezultat je delatnosti života; bez te delatnosti,
kiseonik iz atmosfere brzo bi isčezao, vezavši se za neorganske materije i
izgradivši sa njima stabilna jedinjenja. Sve to ilustruje ogromnu biogeohemijsku
energiju života kao sastavnog dela biosfere.


* Predavanje je održano 15. 3. 1973. godine na Šumarskom fakultetu u Zagrebu
u okviru međukatedarske saradnje u oblasti šumarske genetike.


ŠUMARSKI LIST 10-11/1974 str. 30     <-- 30 -->        PDF

high in the course of the last 100 years, which is indicative of a spectacular metamorphosis
of nature, a state to be metaphorically compared to the intensity
of an explosion within the dimensions of geological time.


3) The efficient protection of the primary genetic resources in the broadest
sense (»preservation of the gene pool«). Striving after an unrestricted exploitation
of the natural stands of today´s trees and shrubs ought to give up space to an
unlimited effort in securing a sustained cyclic abundance of natural variability.


4) A directed evolution of plants by man, which exceeds the forces of individual
nations and calls for a coordinated effort not only within the scope of
this country but likewise within international dimensions. Through space occupancy
and the expansion of the cultural framework, through conveying ever larger
amounts of species and cultivated plants, from one area to another, man has
essentially cemented the unity of the whole of the biosphere. The forms of his
intensive utilization of nature should of necessity be subjected to a control of
international dimensions.


5) The development of scientific knonwledge, which leads to an ever greater
role of plant improvement in the domain of the life sphere. The whole of humanity
is included in the processes of transforming the biosphere into the noosphere,
and it is necessary to examine them carefully and from all aspects. This huge
task in the re-forming nature on Earth is being outlined by man already today,
in which one should not underestimate the numerous difficulties in the exercising
the control over the life of our planet. The whole complex of sciences ought to
be included in the solution of this priority task, but in this complex of sciences
one of the central places is occupied by the teaching of plant improvement,
intensified by the contemporary investigations of population and evolution genetics
and the plant improvement methods.


6) The work in the sphere of plant improvement which has made it possible
to carry out large and far-reaching changes in nature in the course of so many
centuries. These changes have been conducive to the creation of fully new cultivated
plants and life communities, which had not existed in free nature, and which
represent the most expressive form of man´s exploitation of living nature.




ŠUMARSKI LIST 10-11/1974 str. 29     <-- 29 -->        PDF

Vavilov , I. N. (1935): Botaničko-geografieeskie osnovi selekciji (Učenie ob ishodnom
materiale o selekciji). Teoret. osnovali selekciji. Tom. I. Moskva, Leningrad.


Vajda , Z. (1948): Uticaj klimatskih kolebanja na sušenje hrastovih posavskih i
donjopodravskih šuma. Zagreb.
Vajda , Z. (1965): Uloga klime u sušenju šuma. Glas. šum. fak. br. 28. Beograd.
Vidaković , M. (1961): Semenske plantaže šumskog drveća. Beograd.
Vidaković , M. (1970): Neke sugestije za oplemenjivanje šumskog drveća u nas.
Šumarstvo, 5—6. Beograd.
Vidaković , M. (1971): Čuvanje našeg šumskog genofonda na kršu. Izd. JAZU,
Odjel za prirodne nauke. Simpozijum o zaštiti prir. vegetacije na kršu. Zagreb.
Vidaković , M. (1972): Značenje sjemenskih objekata u šumskoj proizvodnji.
Aktuelna pitanja šum., drvne ind. i hortikulture. Beograd.


Vidaković, M. and Jurkovic-Bevilaqua, B. (1971): Development of
ovules after interspecific hybridization of Austrian and Scots pines with
gamma — iradiated polen. Genetika, vol. 3, No 1. Beograd.


Vidaković, M. and Žufa, L. (1966): Preservation od the gene pool in natural
stands for genetical research. IUFRO, Special meeting Section 22, Zagreb
(1965). Šum. list, 1—2. Zagreb.


Š i 1 o v a, E. I. (1962): V. I. Vernadskij i problema razvitia biosferi. Vestn. Lening.
un-ta. No. 9. Leningrad.
Š i 1 i ć, Č. (1964): Prilog poznavanju dendroflore Banja Luke i okoline. Radovi
Šum. fak. i Instituta za šum. i industrije za preradu drveta. Sarajevo.
Žujović , K. (1971): Prilog proučavanju nesamonikle dendroflore Beograda. Glasnik
Šum. fak., br. 39. Ser. C. Beograd.
Žukovski , M. P. (1970): Mirovoj genofond rastenii dlja selekciji. Megacentri i
endemičnie mikrocentri. Moskva, Leningrad.


Summary


THE ROLE OF PLANT IMPROVEMENT IN TRANSFORMING
THE BIOSPHERE INTO NOOSPHERE


The man has become one of the most powerful evolutionary factors, who is
intervening in all the basic happenings taking place within the framework of the
biosphere. The seal which man has affixed to the contemporary epoch of the
evolution of nature is such that already now we find ourselves in the stage of
transforming the biosphere into a sphere of life controlled by the human mind.


The role of plant improvement in the realization of the increasing influence
of man upon the further development of the biosphere is reflected in:


1) The wilful channelling of the biocoenotic forces of the life communities
for the benefit of the living creatures which are immediately needed by man.
This is achieved in greatest measure through transforming natural populations
into more or less cultivated communities, the cultivation and permanent maintenance
of which can only be realized under the constant control by man.


2) A noticeable speeding up of the process of a more or less chanelled changeability
by man. Thanks to the present-day knowledge of the process of speciation
on the basis of genetic mechanisms it is possible to considerably speed up
such genetic transformation of the natural biocoenoses into more or less cultivated
ones, thus realizing a channelled microevolution of the natural populations. Therefore
in already nowadays is setting in a stage of rational and planned control
of the genetic quality of artificial and natural populations. Speed in the changes
occurring in nature under the action of man is increasingly gaining in moment
with an increase of scientific knowlegde. This speed has proved to be especially


393




ŠUMARSKI LIST 10-11/1974 str. 28     <-- 28 -->        PDF

Jo vano vic, M., Tučo vic, A. i Vuletić, D. (1971): Uporedna analiza procesa
makrosporogeneze, makrogametogeneze i rane embriogeneze kod hrasta lužnjaka
(Quercus robur L.) u zavisnosti od tipa oprašivanja. Genetika, Vol. 3,
No 1. Beograd.


Jovanović, M., M a r i ć, B. i M a r k o v i ć, Lj. (1970): Selekcija šumskog drveća
četinara u SR Srbiji. Zbor. Instituta za šum., drvnu industriju, knj. IX. Beograd.


Jovančević , M. (1963): Selekcija plus stabala. Narod, šumar. Sarajevo.
Jovančević , M. (1965): Rasprostranjenje, varijabilitet i sistematika crnog cera
(Quercus macedonica D. DC.) u Jugoslaviji. JAZU. Zagreb.
Jovančević , M. (1972): Primena osnovnih principa selekcije u uzgajanju šuma.
Aktuelni prob, šum., drvne ind. i hortikulture. Beograd.
Jovančević , M. (1972): Savremene metode gazdovanja sa šumama i šumarska
genetika u svetu i kod nas. Poslov. udruž. šumarstva i drv. industrije za preradu
drveta SR Crne Gore. Titograd, Budva.
Ka r a vi a, J. (1962): Prilog opisu nalazišta egzota i nekih (forma) naših autohtonih
vrsta na području zagrebačkih parkova. Šum. list, 7. Zagreb.
K a r a v 1 a, J.: Dendrološka i šumsko-uzgojna važnost starih parkova u Samoboru
(magistarski rad, 1969). Zagreb.
Klepac , D. (1969): Značenje i uloga šume u budućnosti. Šumarstvo, 5—6. Beograd.
Klepac , D. (1969): Opadanje prirasta u našim vrednim hrastovim šumama. Šum.
list, 3—4. Zagreb.
Mac Ar thur, H. R. and Connell, H. J. (1966): The Biology of Populations.
New York, London, Sydney.
Marić , B. (1961): Značaj akcije očetinjavanja lišćarskih šuma. Referat na Semi


naru o očetinj. Jugosl. savet. centar za polj. i šumarstvo. Beograd.
Mišić , V. (1957): Varijabilitet i ekologija bukve u Jugoslaviji. Beograd.
Petrović , D. (1951): Strane vrste drveća (egzoti) u Srbiji. Izd. SAN., knj.


CLXXXII. Beograd.
P o p n i k o 1 a, N. (1971): Proučavanje morfo-fizioloških karakteristika polena jele
(Abies alba Mili.) u vezi sa njenom hibridizacijom. Šum. list, 9—10. Zagreb.


R a u š, Dj. (1969): Autohtona i alohtona dendroflora okoline Vukovara. Šum. list,
5—6. Zagreb.


Rupert , P. (1966): Uređivanje jednodobnih sastojina šumskih sjemenskih baza
crnog, običnog, brucijskog, alepskog i američkog borovca primjenom neposredne
i posredne selekcije i meliorativno sanitarnih mera. Poslov. udruž. šum.
priv. organizacija. Zagreb.


S o 1 j a n i k, I. (1965): Šumsko drveće i žbunje stranog porekla na području Kosova
i Metohije. Istraž. u šum. Kosova i Metohije. II. Priština.


Stanković , S. (1962): Ekologija životinja. Zavod za izd. udžbenika SR Srbije.
Beograd.


Stefanović , V. (1953): Prilog poznavanju nesamonikle dendroflore Sarajeva i
okoline. Nauč. druš. ANBiH. Odeljenje prir. mat. nauka vol. 1. Sarajevo.


Stilinović , S. (1972): Primena selekcije u rasadničkoj proizvodnji. Aktuelni
problemi šum., drvne industrije i hortikulture. Beograd.


Tucović , A. (1954): Prilog poznavanju dendroflore Beograda i okoline. Glas.
Šum. fak. br. 7. Beograd.


Tucović , A. (1972): Prašume Jugoslavije, njihov značaj za istraživanja iz oblasti
šumarske genetike, naši zadaci i programi radova. Šumarstvo, 9—10. Beograd.


Vernadski ,
I. V. (1944): Neskoljko slov o noosfere. Uspehi sovremenoj biologiji.
Tom. XVIII. Moskva.


Vernadski , I. V. (1945): The biosphere and the noosphere. Amer. Sci., 33.


392




ŠUMARSKI LIST 10-11/1974 str. 27     <-- 27 -->        PDF

b) Razvitak naučnih saznanja dovodi do sve veće uloge oplemenjivanja
biljaka u oblasti sfere života. U procese prevođenja biosfere u noosferu uključeno
je ćelo čovečanstvo i njih je neophodno brižljivo i svestrano ispitivati.
Ovaj grandiozan zadatak o prestrojavanju prirode na Zemlji čovek već danas
zacrtava, pri čemu se ne smeju podceniti mnogobronje teškoće kontrole nad
životom naše planete. Ceo kompleks nauka mora se uključiti na rešavanju
ovog prioritetnog zadatka, ali u ovom kompleksu nauka jedno od centralnih
mesta zauzima učenje o oplemenjivanju populacione i evolucione genetike
i metoda oplemenjivanja biljaka.


6) Rad na oplemenjivanju biljaka omogućava krupne i dalekosežne promene
koje čovek već niz vekova vrši u prirodi. Te su promene dovele do stvaranja
potpuno novih kulturnih biljaka i životnih zajednica koje nisu postojale
u slobodnoj prirodi i koje predstavljaju najizrazitiji oblik čovekovog
iskorišćavanja žive prirode.


LITERATURA


Allard , W. R. (1960): Principles of Plant Breeding. New York, London, Sydney.
Anić, M. (1946): Dendrologija. Šumarska enciklop., sv. 1. Zagreb.
Anić, M. (1954): Dendrološka i uzgojna važnost nekoliko starih parkova u po


dručju Vukovara. Šum. list, br. 9—10. Zagreb.
Brinar , M. (1964): Zivljenska kriza jelke na slovenskem ozemlju o svezi s kli


matičenimi fluktuciami. Gozdarski vest., 4—6. Ljubljana.
Bunuševac , T. (1951): Gajenje šuma. Šum. list, br. 9—10. Beograd.
B u n u š e v a c, T. i K o 1 i ć, B. (1959): Klimatski uslovi severo-istočne Srbije i


pojava sušenja njenih bukovih šuma. Glas. Šum. fak. br. 16. Beograd.
Bura , D. (1959): Četinari brzog rasta u plantažama i kulturama. Jugoslav, savet.
centar za polj. i šum., br. 18. Beograd.
Bura , D. (1968): Plantažno gajenje topola i vrba u Jugoslaviji. Jugoslav, polj.
šum. centar, br. 60. Beograd.
Cue not, C. (1958): Pierre Teilhard de Chardin. Les grandes etapes de son evolution.
Paris.
Djikić, S., Jovančević, M. i P a n o v, A. (1965): Principi i perspektive unapređenja
šumskog semena u Bosni i Hercegovini. Sarajevo.
Dubinin , N. P. (1966): Osnovi genetiki populaciji. Aktuelni voprosi genetiki.
Moskva.
Janjić , N. (1966): Prilog poznavanju nesamonikle dendroflore Sarajeva i okoline.
ANUBIH, knj. 9. Sarajevo.
J e f t i ć, M. (1962): Unošenje čtinara u lišćarske šume. Jugosl. savet. centar za
polj. i šum. Beograd.
Jeftić , M. (1965): Podizanje produktivnosti i ekonomskih vrednosti visokih lišćarskih
šuma unošenjem četinara. Beograd.
Jovanović , B. (1950): Nesamonikla dendroflora Beograda i okoline. Glasnik
Šum. fakulteta, br. 1. Beograd.
Jovanović, B. i Tučo vic, A. (1962): Dalji prilog proučavanju alohtone dendroflore
Beograda i okoline. Glas. Šum. fak. br. 26. Beograd.
Jovanović , M. (1972): Proizvodnja šumskog selekcionisanog semena u semen-
skim plantažama. Aktuelni problemi šum., drvne industr. i hortikulture. Beograd.
Jovanović, M. i Černjavski, S. (1970): Semenske sastojine molike (Pinus
peuce Gris.) u SR Srbiji. Zbor. na simpoz. za molikata. Pelistel, Bitola.


391




ŠUMARSKI LIST 10-11/1974 str. 26     <-- 26 -->        PDF

ograničenom naporu da se obezbedi trajno ciklično obilje genetičke raznovrsnosti
i prirodnih dobara.


Mogućnosti očuvanja genofonda prirodnih šuma u našoj zemlji razmatrali
su V i d a k o vi ć-Ž u f a, 1966; V i d a k o v i ć, 1970; Tucović, 1972 i
drugi. Oni smatraju da se genofond prirodnih šuma može očuvati: a) konzerviranjem
zrelih sastojina (prirodni rezervati, nacionalni parkovi, i semenske
sastojine, manje grupe stabala i si. i b) podizanjem specijalnih novih sastojina
(živim arhivima, semenskim plantažama, testovima provenijencija i potomstva
i si.). Kako su mogućnosti za konzerviranjem zrelih sastojina ograničene,
pojavljuje se potreba reprodukcije prirodnih populacija i njihovo
očuvanje u specijalnim kulturama. Odabran i do sada fiksiran materijal predstavlja
znatnu vrednost za oplemenjivanje šumskog drveća jer se može bolje
međusobno komparirati i koristiti u unutrašnjoj i međunarodnoj razmeni.


4. Zaključci, čovek je postao jedan od najmoćnijih evolucionih faktora
koji interveniše u svim osnovnim zbivanjima što se odigravaju u okviru biosfere.
Pečat koji je čovek utisnuo u savremenu epohu razvitka prirode takav
je i toliki da se danas već nalazimo u etapi prevođenja biosfere u sferu života
koja je kontrolisana razumom čoveka.
Uloga oplemenjivanja biljaka u ostvarivanju rastućeg delovanja čoveka
na dalji razvitak biosfere ogleda se u:


1. Voljnom skretanju biocenotičkih sila životnih zajednica u korist živih
bića koja su čoveku neposredno potrebna. To se u najvećoj meri postiže
kroz prevođenje prirodnih populacija u više ili manje kulturne zajednice,
čija se izgradnja i trajno održavanje može ostvariti samo pod stalnom kontrolom
čoveka.
2. Osetnom ubrzanju procesa više ili manje usmerene promenljivosti od
strane čoveka. Zahvaljujući današnjem poznavanju procesa specijacija na
bazi genetičkih mehanizama — ovakvo genetičko prevođenje prirodnih u višeili
manje kulturne biocenoze mogućno je znatno ubrzati i ostvariti usmerenu
mikroevoluciju prirodnih populacija. Usled toga već danas nastupa etapa
razumne i planske kontrole genetskog kvaliteta veštačkih i prirodnih populacija.
Brzina promena u prirodi pod dejstvom čoveka raste sve više sa porastom
naučnih saznanja. Ona je postala naročito velika za poslednjih 10C
godina što ukazuje na grandiozan preobražaj prirode, a koji bi se mogao
figurativno uporediti sa intenzivnošću eksplozije u dimenzijama geološko^
vremena.
3) Efikasnoj zaštiti primarnog genetičkog bogatstva u najširem smislu
(»očuvanje genofonda«). Težnja ka neograničenom korišćenju prirodnih sastojina
danas postojećih vrsta drveća i žbunja mora ustupi mesto ka neograničenim
naporima da se obezbedi trajno ciklično obilje prirodne varijabilnosti.


4) Usmercna evolucija biljaka od strane čoveka, prevazilazi snage pojedinih
naroda i zahtevaju koordiniran napor ne samo u okviru naše zemlje
već i u međunarodnom obimu. Sa osvajanjem prostora i proširivanjem kulturnog
okvira, sa prenošenjem sve većeg broja vrsta ili kulturnih biljaka iz
jedne oblasti u drugu, čovek je bitno pojačao jedinstvo čitave biosfere. Oblici
njegovog intenzivnog iskorišćavanja prirode nužno moraju potpasti pod uvid
međunarodnog obima.




ŠUMARSKI LIST 10-11/1974 str. 25     <-- 25 -->        PDF

janja ziratnog zemljišta i praznog prostora za ljudska naselja. Ono je u isti
mah i posledica neskladna između tempa proizvodnje i brzine potrošnje na
koju je u našoj literaturi ukazao Klepa c (1969) i drugi autori. Svetska
potrošnja drveta na primer ceni se danas na preko 2,13 milijarde m;) godišnje,
i ona pokazuje stalnu tendenciju da se povećava. Ovo naročito važi za
potrošnju građevinskog drveta i drveta za izradu papira, dok potrošnja drveta
za ogrcv pokazuje znake opadanja. Ali zato rastu zahtcvi za većom količinom
drveta od strane industrije koja ga prerađuje u tekstilne i druge svrhe. Kako
se šume, čak i sa racionalnom negom podmlađuju relativno sporo, kontrola
nad brzinom potrošnje postojećeg šumskog fonda nameće se kao nužna potreba.
Ona treba da obezbedi šumske rezerve kvalitetnog genetičkog materijala
za budućnost, kroz efikasnu zaštitu genetički kvalitetnog materijala i
njegovo korišćenje za obnavljanje i podmlađivanje postojećih šumskih kompleksa,
a istovremeno kroz podizanje plantažnih šuma.


Pomenuto je već da progresivno devastiranje šumskog pokrivača ima za
posledicu iščezavanje vrsta i superiornijih genotipova. To je danas proces
svetskih razmera koji prestavlja krupan međunarodni problem. Njegovo rešavanje
zahteva pojačanu kontrolu nad očuvanjem genetičkog bogatstva prirodnih
šuma; osobito u karstnim oblastima, gde je obnavljanje uništenog"
pokrivača sporije (V i d a k o v i ć, 1970). Nekontrolisanim uništavanjem izvora
primarne genetičke promenljivosti već danas postoje drevne kulturne
biljke čije poreklo nije sigurno poznato (kokosova palma, banana itd.). Odsustvo
sigurnih podataka o poreklu jednog dela kulturnih biljaka je jedan
od poraznih i višemanje nepovoljnih fenomena delovanja čoveka na svoju
sredinu (Ž u k o v s k i, 1970). Na osnovu obimnih biogeografskih i drugih istraživanja
na našoj planeti (V a v i 1 o v, 1935 i drugi istraživači) ustanovljeno
je naknadno 12 osnovnih centara porekla važnijih kulturnih biljaka — sadašnjih
izvora genetičkog bogatstva. Naši napori na očuvanju genetskog bogat;
stva šumskih vrsta drveća trebalo bi da omoguće upoznavanje i obilnije korišćenje
izvora genetske promenljivosti tokom procesa više ili manje usmerenog
oplemenjivanja šumskog drveća.


Brojni oblici genetičke kontrole nad iskorišćavanjem čovekovog okvira
života prevazilaze u krajnjoj liniji snage pojedinih naroda i zahtevaju koordiniran
napor u međunarodnom obimu. Sa osvajanjem prostora i proširivanjem
svog kulturnog okvira, sa prenošenjem proizvoda žive prirode iz jednog
kraja sveta u drugi, najzad sa prenošenjem sve većeg broja vrsta živih bića
iz jedne florističke oblasti u drugu, čovek je bitno pojačao jedinstvo čitave
biosfere. Na taj način čovek uvlači rezerve korisnih sirovina u svetsko kruženje
materije, praveći od čitave biosfere jedinstven džinovski ekosistem.


Iz ovog proizilazi da je kontrola nad korišćenjem genetičkog bogatstva
prirodnih šuma u najširem smislu jedan od osnovnih praktičnih zadataka
šumarske genetike i oplemenjivanja šumskog i ukrasnog drveća i žbunja.
Ali tu kontrolu ne treba shvatiti u smislu prostog ograničavanja potrošnje
sirovina. U večitom procesu materijalnog i energetskog prometa u biosferi,
prirodne sirovine se u isti mah troše i obnavljaju. Genetička kontrola nad
delatnošću čoveka mora da teži ka uspostavljanju ravnotežnog odnosa između
potrošnje i obnove genetičkog bogatstva. Težnja ka neograničenom korišćenju
prirodnih izvora genetičkog bogatstva mora ustupiti mesto ka ne




ŠUMARSKI LIST 10-11/1974 str. 24     <-- 24 -->        PDF

nih u više ili manje kulturnne populacije mogućno je znatno ubrzati i ostvariti
usmerenu mikroevoluciji prirodnih populacija. Usled toga već danas nastupa
etapa razumne i planske kontrole genetskog kvaliteta veštačkih i prirodnih
populacija. Brzina promena u prirodi pod dejstvom čoveka raste sve
više sa porastom naučnih saznanja. Ona je postala naročito velika za poslednjih
100 godina što ukazuje na grandiozan preobražaj prirode, a koji bi se
mogao figurativno usporediti sa intenzivnošću eksplozije u dimenzijama geološkog
vremena.


Tablica 1
Dejstvo selekcije na tok prestrojavanja populacije u zavisnosti od koncentracije
dominantnog gena (A) u populaciji kada je s = 0.001


Br°J


Koncentracija homo- i heterozigota generacija pri dominantnom,
a u zgradi pri recesivnom nasle°
đ na đivanju mutacije


jedna mutanta na 2 mutante na 11739


milion individua mili on individua (321444)


O.OOP/o 1 »/ 6 920


1 ">/« 50 «/„ 4 919


50 «Vo 95 / 11664


95 »/o 99,9»/o 309 790


99,9 "Vo 100 Vo praktično nije moguće


1 mutanta na


milion individua 99.9Vo 364 832


Razvitak novih grana savremene genetike, odnosno populacione i evolucione
genetike, omogućio je da se oplemenjivači biljaka aktivno umešaju u
stvaralački mikroevolucioni proces prirode, jer je taj proces u svetlosti naših
današnjih potreba i preterano spor i nedovoljno efikasan, te nam ne daje
uyek željene rezultate.


Šira primena principa oplemenjivanja biljaka u rasadničkoj proizvodnji
(Stilinović, 1972 i drugi) uzgoju (V i d a k o v i ć, 1971; Jovančević,
1972) i uređivanje šuma obezbeđuje povoljnije uslove za intenzivnije osnivanje
kulturnih biocenoza u šumarstvu i hortikulturi. Proces usmerenog
prevođenja prirodnih populacija u više ili manje kulturne populacije kroz
uzgoj i uređivanje šuma sve više zahteva multiđisciplinirani prilaz pri organizovanju
biljne proizvodnje u šumarstvu i hortikulturi, odnosno zahteva
sve intenzivniju saradnju rasadničara, uzgajivača, ekologa, fiziologa, entomologa,
fitopatologa i uređivača naših šuma.


C. Efikasna zaštita primarnog genetičkog bogatstva
u najšire m smislu . Moderni sistem iskorišćavanja prirode kroz kulturne
biocenoze zahteva stalnu kontrolu čoveka. Ovde u prvom redu dolazi
kontrola koja se proširuje na budućnost odnosno na ceo niz posledica današnje
delatnošti čovekove koji će se u bližoj ili daljoj budućnsti javiti. Smanjivanje
prostora pod šumama u svetu nije samo rezultat nerazumnog gazdovanja
i nehatnog uništavanja paljenjem i sečom u toku vekova radi dobi


ŠUMARSKI LIST 10-11/1974 str. 23     <-- 23 -->        PDF

Samo za poslcdnjih deset vekova čovek je potpuno izmenio lice Evrope
i na mestu neprohodne močvarne prašume u njenom srednjem delu stvorio
je sasvim drugojači kulturni prostor sa mnogobrojnim naseljenim mestima,
uređenim šumama, regulisanim rekama i spletom saobraćajnih komunikacija.
Evropa je samo jedan od brojnih primera promena koje čovek izaziva
u svom prirodnom okviru života.


Prevođenje prirodnih sastojina šumskog drveća u više ili manje kulturne
populacije u nas tek je započeto. Izdvajanjem semenskih sastojina i njihovim
uređivanjem u našoj zemlji (Đ i k i ć et al., 1965; Rupert, 1966; Jovanovi
ć et al, 1970; V i d a k o v i ć- 1972 i drugi), izdvajanjem plus stabala
(Jovančević , 1963 i drugi), osnivanjem eksperimentalnih semenskih plantaža
(V i d a k o v i ć, 1960. Jovanović, 1972 i drugi) stvoreni su tek uslovi
za kvalitetnije očetinjavanje prirodnih sastojina lišćara (J e f t i ć, 1962, Bura,
1969; M a r i ć, 1959 i drugi), osnivanje intenzivnih nasada i šumskih
plantaža (Bura, 1968). Korišćenje kulturnih topola i vrba dovelo je do
stvaranja potpuno novih životnih zajednica — plantaža topola i vrba koje
ranije nisu postojale u živoj prirodi i koje danas predstavljaju u šumarstvu
naše zemlje najintenzivniji oblik čovekovog iskorišćavanja prirode. S pravom
je proučavanje prirodnih i veštačkih populacija postalo jedan od glavnih
zadataka nekoliko grana šumarstva: genetnike, ekologije, taksonomije i oplemenjivanje
šumskog i ukrasnog drveća i žbunja. Najveći nedostatak u našem
današnjem znanju je što imamo tako malo studija o mehanizmima razmnožavanja
jedne vrste kao celine. Pojedinosti kao što je lakoća rasprostranjenja,
način razmnožavanja, životni ciklus i drugi vidovi sistema razmnožavanja
proučavani su pojedinačno (Mišić, 1957; Jovančević, 1965; V i d a k o-
v i ć-J u r k o v i ć, 1971; Jovanović et al., 1971; Popnikola, 1971. i
drugi), ali retko ili nikada kao komponente jednog sistema. Proučavanje
sistema razmnožavanja kod šumskog drveća tek je počelo, a ipak predstavlja
neophodnu osnovu za razumevanje procesa oplemenjivanja i bolje korišćenje
sadašnjih semenskih baza u našoj zemlji.


B. Osetno ubrzavanje procesa više ili manje usmerene
mikroevolucije od strane čovek a. Priroda nam pruža
obilje unutarvrsnih taksona drveća i žbunja koje danas koristimo u biljnoj
proizvodnja, ali oni u odnosu na naše potrebe često ispoljavaju niz nedostataka.
S druge strane, niže taksonomske kategorije od vrste, priroda formira
kroz jedan izvanredno dugi stvaralački proces, čije trajanje se često odvija
u okvirima istorijsko-geološkog razvoja epoha i perioda. Tako na primer,
prema Du b in j in u (1966) u jednoj modelnoj populaciji od milion individua,
ako je selekcioni koeficijenat s = 0.001, za udvostručavanje jedne mutantne
individue na dve individue neophodno je 11 739 generacija (tablica 1),
a za njeno inkorporisanje u modelnu populaciju do nivoa 99,9% ovaj proces
bi zahtevao 364 852 generacija. U analiziranom modelnom slučaju praktično
je nemoguće postizanje potpune homozigotnosti.
Sličan proces prestrojavanja u procesu oplemenjivanja biljaka, od uočavanje
jedne mutantne individue od njenog inkorporisanja u čitavu populaciju
moguće je ostvariti kod vrsta sa autovegetativnim načinom razmnožavanja
ili sa znatnom količinom uroda već nakon procesa specijacija (mikroevolucija)
na bazi evolucionih mehanizama — genetičko prevođenje prirod




ŠUMARSKI LIST 10-11/1974 str. 22     <-- 22 -->        PDF

Na taj način čovek pokraj tri osnovne biljne formacije, šumske, travne i
pustinjske, koje je duboko izmenio, stvorio je još jednu novu, kvalitativno
različitu, koja obuhvata prostore za proizvodnju biljne hrane, voća i drveta
za industrijsku preradu i ogrev. Ti novi ekosistemi izgrađeni su potiskivanjem
i izmenom prvobitnih životnih zajednica, odlikuju se novom i trajnom
kombinacijom organskih vrsta, koja se održava stalnom delatnošću čoveka.


Danas je moguće razlikovati dve osnovne grupe kulturnih biocenoza: 1)
agrarne i 2) biocenoze gradskih, industrijskih i turističkih naselja.


Agrarne biocenoze obuhvataju kulturna polja u širokom smislu reci
(useve, livade, pašnjake, vrtove, voćnjake, šumske kulture, intenzivne nasade,
šumske plantaže), i nastale su pretežno na meslima iskrčene šume. Karakteristično
je za njih da su u pogledu kombinacije biljnih vrsta, njihovog
sastava, negovanja, regulisanja i održavanja u punoj zavisnosti od čoveka.
Upadljiva karakteristika većine agrobiocenoza je monokultura, sistem gajenja
samo jedne vrste kulturnih biljaka. Biocenoze gradskih i industrijskih
naselja sasvim su osobene. Na tim mjestima su uslovi života sasvim izmenjeni.
Te biocenoze odlikuje sasvim oskudna vegetacija, tako da oni prestavljaju
kulturnu pustinju. Bogat i raznovrstan živi svet javlja se u gradskim
parkovima, drvoredima i vrtovima, koji prestavljaju veštački stvorene
zajednice biljnih vrsta, često stranih po poreklu. Poseban vid promene životnih
uslova u ovim naseljima predstavljaju zagađivanje vazduha, zemljišta,
tekućih i drugih voda industrijskim otpacima, kao i nečistoćom ljudskih
naselja. Uslovi života se u mnogim naseljenim mestima veoma pogoršavaju.
Posledice toga su radikalne izmene u sastavu zajednica, iščezavanje nekih
vrsta i opšte osiromašenje života u zagađenim sredinama. Sa naglom industrijalizacijom
naše zemlje, zagađivanje zemljišta i naših velikih reka i njihovih
pritoka naročito, javlja se kao ozbiljan problem koji se mora rešavati
i uz pomoć genetike i oplemenjivanja biljaka.


Kulturne biocenoze, koje grade moderan čovekov okvir života raznolike
su po svom karakteru i značaju. Njihova zajednička karakteristika leži u
tome da je usled stalnog dejstva i kontrole čoveka u njima onemogućen
proces prirodnog sukcesivnog smenjivanja, jer se radi čovekovih potreba
stalno održavaju na izvesnoj vrsti pionirskog stupnja, koji obezbeđuje održavanje
kulturnih vrsta biljaka.


U izgradnji i održavanju kulturnih ekosistema, čovekovo dejstvo se ogleda
u: 1) prethodnom uništavanju ili izmeni prvobitnih biocenoza, 2) stvaranju
novog, kvalitetno različitog vegetacionog pokrivača koji omogućuje izgrađivanje
novih zajednica, 3) veštačko održavanje tako stvorene biocenoze
putem sprečavanja procesa prirodne sukcesije, 4) sistematskom oduzimanju
jednog dela organske produkcije i delimično vraćanje oduzetih materija u
vidu đubriva. Bez tog dejstva, kulturna priroda brzo iščezava. Šumska kultura,
intenzivni nasad ili plantaža, prepušteni slobodnoj prirodi, bivaju brzo
zamenjeni prirodnim zajednicama čiji sastav odgovara opštim ekološkim
uslovima odgovarajuće geografske oblasti. Izgradnja kulturnog okvira rezultat
je dakle krupnih i dalekosežnih promena koje čovek već vekovima vrši u
prirodi. Te su promene dovele do stvaranja novih životnih zajednica koje ranije
nisu postojale u prirodi i koje predstavljaju najintenzivniji oblik čovekovog
iskorišćavanja žive prirode.


386




ŠUMARSKI LIST 10-11/1974 str. 21     <-- 21 -->        PDF

na čitavu biosferu, što dolazi do punog izražaja naročito u oblasti oplemenjivanja
biljaka.


3. Uticaj oplemenjivanja na voljno skretanje mehanizama
obrazovanja vrste u korist biljnih oblika koje
su za čoveka neposredno potrebne.
Osnovni principi oplemenjivanja biljaka zasnovani su na zakonima evolucije
organskog sveta odnosno u voljnom skretanju mehanizma obrazovanja
vrste u korist biljnih oblika koje su čoveku neposredno potrebne. Oplemenjivanje
biljaka odražava rezultate evolucionog procesa, usmerenog čovekom
prema njegovim ciljevima. Usmerena evolucija u granicama oplemenjivanja
biljaka, razlikuje se od prirodne evolucije preciznom kontrolom faktora, koji
obezbeđuju sve veći uticaj čoveka na prevođenju biosfere u noosferu. U procesu
oplemenjivanja biljaka ovaj uticaj ostvaruje se:


A. Prevođenjem prirodnih populacija u više ili manje kulturne populacije,
B. Osetnim ubrzavanjem procesa više ili manje usmerene mikroevolucije
od strane čoveka, i
C. Efikasnom zaštitom primarnog genetičkog bogatstva u najširem
smislu.
Visoka produktivnost kulturnih biljaka i drugih gajenih vrsta, koju
čovek danas postiže kroz proces oplemenjivanja, normalno se ne bi mogla
ostvariti u neizmjenjenim životnim zajednicama, u kojima je brojnost jedne
vrste rezultat nekontrolisane igre biocenotičnih sila. Čovek međutim interveniše
u toj igri tako što menja i preobražava životne zajednice i odnose
u njima, u težnji da u njima ostvari dominiranje upravo onih organskih
oblika koje želi. To se u najvećoj meri postiže upravo kroz stvaranje novih
kulturnih biljaka odnosno kulturnih zajednica.


A. Prevođenje prirodnih u više ili manje kulturne
populacije . Osvajajući sve prostranije oblasti u kojima ranije nije stanovao,
menjajući prvobitne uslove života i podešavajući ih svojim potrebama
i iznad svega, pretvarajući naseljeni prostor u proizvodni prostor, čovek
progoni ili napušta živa bića koja ne može ili ne želi da gaji, a zadržava ili
unosi druga koja mu koriste. Na taj način; on namesto prvobitnih stvara
nove delove prostora za život i nove životne zajednice koje se u prirodi bez
njegove delatnosti, ne bi mogli stvoriti ni održati. Rezultat čovekovih svesnih
poduhvata menjanja i iskorištavanja prirode je kulturni okvir, koji prestavlja
najviši stupanj izmene lica sveta (S t a n k o v i ć, 1962).
Kulturni okvir se ubrzano širi na čitavu biosferu. Uzaludno je danas
tražiti u čitavoj oblasti naseljenog dela zemljine površine »prirodne« predele
koji ne bi nosili na sebi pečat čovekove delatnosti, čak ne više ni u oblastima
nekada neprohodnih tropskih prašuma, savana ili tajgi. Umesto prvobitnog
prirodnog okvira, svuda se susreće samo izmenjeni okvir, prirodni
predeli u većem ili manjem obimu prevedeni su u kulturne predele koji čine
normalni okvir života čoveka. Čak i kod primitivnih naroda, sa oskudnom
tehnikom, prirodni okvir vidno je izmenjen i nosi odlike kulturnog okvira.




ŠUMARSKI LIST 10-11/1974 str. 20     <-- 20 -->        PDF

organske vrste, mnoge druge potisnuo do te mere da će uskoro sasvim iščeznuti.
Tako su u našoj zemlji tisa, mečja leska i druge vrste šumskog
drveća postale tako retke u našim šumama da se održavaju u minimalnom
broju uglavnom pod zaštitom države. Još je veća lista kvalitetnih populacija
domaćih vrsta šumskog drveća koje je čovek posrednim putem ili potisnuo
ili posekao i na taj način im ugrozio opstanak. Problemom uslova sredine,
a ne samo neposrednim iskorištavanjem i uništavanjem, čovek je isto tako
uslovio sušenje kvalitetnih populacija jele u SR Sloveniji (B r i n a r, 1964),
slavonskog lužnjaka u SR Hrvatskoj (Vajda, 1948 i drugi), bukve u severo-
istočnoj Srbiji (B u n u š e v a c-K o 1 i ć, 1959) i drugih vrsta.


2.3. Druga serija promena koje čovek izaziva u sastavu živog sveta sastoji
se u voljnom ili nevoljnom unošenju izvesnih vrsta živih bića u krajeve
gde ih ranije nije bilo. Naročito je velik broj ukrasnih drvenastih, žbunastih
i drugih vrsta koje je čovek doneo u Evropu iz različitih delova sveta.
Obavljena istraživanja u Srbiji (J o v a n o v i ć, 1950. itd., Petrov i ć, 1951;
Tučo vic, 1954; S o 1 j a n i k, 1965; Ž u j o v i ć, 1971. i drugi) evidentirala
su preko 300 stranih vrsta drveća i žbunja, ponajviše iz nekoliko podoblasti
holarktičke oblasti. Daleko je veća ova lista vrsta koje je čovek voljno unosio
u našu zemlju — kako se vidi iz obavljenih istraživanja u SR Hrvatskoj
(Anić, 1946; 1954 itd.: Ka r a via , 1962, 1969; Rauš , 1969 i drugi), SR
Bosni i Hercegovini (Stefanović, 1953; Ši 1 i ć, 1964; J a n j i ć, 1966 i
drugi), kao i u drugim republikama naše zemlje. Doduše od toga je samo
manji broj vrsta od posebnog značaja za potrebe biljne proizvodnje u šumarstvu
i ozeljenjavanju naselja. Razume se da unošenje novih vrsta lepo
ilustruje brzo i rastuće dejstvo čoveka na sastav živog sveta.
Odnos čoveka i prirode koja ga okružuje je dakle izrazito dinamičan
uzajamni odnos, isto kao što je dinamičan i odnos drugih organskih vrsta
prema ostalom delu ekosistema kome pripadaju. Pa ipak je odnos čoveka
prema svom prirodnom okviru izrazito specifičan. Izuzetno krupne promene
koje čovek svojom delatnošću vrši u prirodi, ne mogu se do kraja objasniti
ni njegovim psihičkim osobinama ni gustinom njegove populacije. Biomasa
čovečanstva nesrazmerno je mala prema biomasi ostalog živog sveta; celokupno
čovečanstvo, koje danas broji blizu 3,5 milijarde, moglo bi se smestiti
na prostoru ne većem od Ohridskog jezera (S tankov i ć, 1962).


Činjenica da čovek na prirodu deluje kroz svoju organizaciju, daje njegovim
poduhvatima specifičan karakter. U odnos sa prirodom stvarno stupa
ne apstraktni čovek, ne pojedinac, već uvek i samo organizovane ljudske grupe
kao istorijske i konkretne stvarnosti. Za čoveka kao jedinku odnos prema
prirodi moguć je samo kroz društvenu sredinu, van koje se kao jedinka ne
može ni zamisliti. Dejstvo čoveka na prirodu je dakle kolektivno, kroz društvenu
zajednicu. Specifičnost tog dejstva leži u tome što se ono vrši primenom
tehnike koja predstavlja bitno sociološku kategoriju i obuhvata ne
samo materijalna oruđa, nego i čitav skup iskustava sistematizovan u obliku
nauka. Ovome treba dodati da se poduhvati čoveka kao društvenog bića
izvode svesno, putem svesne volje uslovljene ka ispunjenju unapred postavljenih
ciljeva. Sa takvim specifičnim moćima, koje ga izdvajaju od ostalih
živih bića, čovek zauzima sasvim izuzetan položaj u biosferi. Promene koje
on svojom delatnošću izaziva u prirodi dalekosežne su, trajne i prostiru se




ŠUMARSKI LIST 10-11/1974 str. 19     <-- 19 -->        PDF

Od momenta svoje pojave u biosferi do danas, čovek je postao jedan
od najmoćnijih evolucionih i ekoloških faktora koji interveniše u svim osnovnim
zbivanjima što se odigravaju u okviru sfere života. Pečat koji je čovek
utisnuo u savremenu epohu razvitka prirode takav je i toliki, da bi po mišljenju
Vernadsko g (1944, 1945) izraz »biosfera« trebalo danas zameniti
izrazom »noosfera« (od grčkog »noos« — razum)*. Nema sumnje da je čovek
svojom specifično delatnošću, za relativno kratko vreme svog postojanja,
duboko izmenio svoj prostorni okvir, snažnije i trajnije nego ma koja druga
vrsta živih bića; u istih mah u znatnoj meri odredio je dalji pravac razvitka
biosfere.


2. Promene u prirodi pod dejstvom čoveka
Intervencije koje čovek svojom delatnošću neprekidno i svuda vrši u
prirodi, ispoljavaju se pre svega u njenom menjanju. Izazvane promene mnogostruke
su i različitog obima, uz to još povezane među sobom, tako da ih
je teško svrstati u posebne kategorije. Treba međutim istaći osnovnu činjenicu
da je svaka iole krupnija promena koju čovek neposredno izaziva uvek
praćena čitavim nizom posrednih i sukcesivnih promena, svaka od njih se
javlja kao posledica prethodnih. Zadirujući svojim dejstvom u složeni splet
odnosa unutar ekosistema, čovek izaziva u njemu lančane reakcije koje se
odigravaju često van volje čoveka a ne tako retko sa nepredviđenim posledicama.
One se međutim ne ograničavaju samo na pojedinačne ekosisteme;
sa čovekovim dejstvima akumuliranim u toku vekova, one zahvataju čitavu
biosferu.


U obilju promena uslovljenih dejstvom čoveka ovde će biti analiziran
samo ograničen broj njih, dovoljan da ilustruje njihov obim i značaj.


2.1. Krupne su promene koje čovek izaziva u fizičkim uslovima svog
prostornog okvira. Ovde u prvom redu dolaze posledice krčenja i uništavanja
šumskog pokrivača na velikom prostranstvu, stvaranja vodenih akumulacija
tekućih reka i si. (B u n u š e v a c, 1951; Stanković, 1962 i drugi).
Po svojim srazmerama, promene u klimatskim uslovima usled uništavanja
šumskog pokrivača svakako dolaze na prvo mcsto. Primeri su mnogobrojni
u svim delovima sveta, čak i u oblasti doskora neprohodne tropske prašume.
U oblasti Sredozemnog mora, šume su uništene do te mere da su mnogi
krajevi dobili izgled pravih pustinja sa potpuno izmenjenim uslovima za
život. U našoj zemlji klasičan je primer prostrana oblast našeg krša, gde
je šuma, još u doba Rimljana i naročito u srednjem veku, uništena do te
mere da je čitava oblast mestimično pretvorena u kamenitu pustinju. Šumadija
je na primjer sve do početka XIX veka bila ćela pokrivena šumama;
danas je od nekadašnjeg šumskog pokrivača ostalo jedva 22´%.
2.2. Isto su tako značajne promene što ih čovek izaziva u sastavu živog
sveta koji ga opkoljava. On je pre svega aktivno ili neposredno uništio mnoge
* Termin »noosfera« prvi put su upotrebili francuski naučnici početkom 30-tih
godina tj. antropolog P. Tejar de Šarden (C. Cuenot, 1958) i filozof E. Lerua (E.
Le Roy, 1927), a sredinom 30-tih godina prihvatio ga je i razradio Vernadski (1944,
1945 i drugi).